DISKORS MILL-ONOR. LOUIS GALEA, MINISTRU TA' L-EDUKAZZJONI, G}ALL-FTU} TAS-SEMINAR BIT-TEMA ‘ILSNA DIFFERENTI F'EWROPA LI QIEG}DA TIKBER - IS-SEHEM TA' MALTA', IMTELLA' MILL-UFFI~~JU TAS-SOCRATES, FI }DAN IL-PROGAMM LINGUA

L-esperjenza ta' ]afna pajji\i tul dawn l-a]]ar ]amsin sena li fihom il-pajji\i Ewropej ]admu biex jaslu g]al Unioni Ewropea turi li hemm il-qbil ta' kull]add g]allinqas fuq prin`ipju ewlieni: Ma jistax ikun hemm g]aqda bejn il-pajji\i differenti jekk din l-g]aqda ma tinbeniex fuq l-g]arfien s]i], prattiku, reali ta' l-identita' ta' kull pajji\. L-idea ta' l-Ewropa mag]quda hi mibnija hi stess fuq it-twemmin li l-g]aqda tfisser diversitajiet nazzjonali msie]ba flimkien. Fuq dan l-orjentament irridu nissoktaw insa]]u s-sistema edukattiva tag]na fil-livell nazzjonali u internazzjonali, ladarba din hi granzija ta' rispett u \vilupp ta' xulxin bis-sa]]a ta' xulxin.

U x'hemm aktar profond mil-lingwa fil-bniedem biex ting]araf l-identita' tieg]u, persunali u so`jali, nazzjonali u etnika? X'hemm aktar spiritwali mill-kelma fil-wirt kollu ta' l-umanita'? Il-kelma hi l-]oss li nnisslu a]na lkoll mill-qieg] ta' qalbna, mis-sistema umana tag]na u hi ]oss li fih tifsira, u hi t-tifsira ta' kulma n]ossu fina u ta' kulma a]na nixtiequ nag]tuh isem madwarna. Fuq din id-definizzjoni klassika, qadima u dejjiema hu mibni llum aktar minn qatt qabel ir-rispett lejn l-ilsna differenti. Naqblu li l-g]arfien ta' lingwa hu l-g]arfien ta' poplu, tar-ru] tieg]u, ta' kulma hu essenzjali fih. U t-twarrib ta' lingwa hu g]alhekk offi\a kontra poplu.

Kiber fi \mienna wkoll il-prin`ipju li `-`okon m'huwiex inferjorita', i\da kwalita'. Lingwa ta' pajji\ \g]ir g]andha l-istess dinjita', storja u siwi ta' lingwa ta' pajji\ kbir, ladarba hi wkoll hi espressjoni umana mibnija tul sekli s]a]. Imqar ftit interess kurju\ fil-lingwi ‘\-\g]ar' juri minnufih kemm hemm g]ana ta' kliem, espressjonijiet, form ta' ta]dit u xejriet tal-]sieb fihom. L-attenzjoni li dawn l-ilsna qeg]din jing]ataw illum hi sinjal sabi] ta' \mienna, sinjal ta' `ivilta' u progress. Nafu lkoll kemm l-Ilsien Malti hu prominenti fl'attenzjoni ta' l-istudju\i u kemm iqanqal interess fil-barranin li j\uruna. G]aldaqstant irrid nirringrazzjalill-uffi`ju tal-program Ewropew SOCRATES li ]adem bie id-diskussjoni f'dan is-Seminar issir bil-Malti u ttradotta fl-ilsna tal-mistednin li [ew minn barra. Din hikonferma o]ra mhux biss ta' l-importanza tad-diversita' tal-popli Ewropej, imma wkoll tal-fatt li l-Unjoni Ewropea hi promotri`i ta' l-g]arfien u r-rispett ta' l-ilsna differenti. Infatti fl-4 ta' Mejju 2001 is-Segretarju {enerali tal-Parlament Ewropew informa lill-Iskrivan tal-Kamra tad-Deputati li fil-Bad[et tal-UE [ew allokati flus apposta biex il-Parlament Ewropew jittratta l-ilsna tal-pajji\i applikanti g]as-s]ubija fuq l-istess livell ta' l-ilsna uffi`jali tal-UE.

Waqt li nkabbru s-sensittivita' tag]na g]al dan kollu, waqt li nag]rfu li r-rispett lejn lingwa hu rispett lejn il-persuna u lejn il-gruppi so`jali li jsawru so`jeta' u nazzjon, a]na lkoll nimpenjaw ru]na biex naraw li dan it-twemmin jissarraf dejjem aktar f'politika, f'attitudni reali li sse]] dejjem, il-]in kollu u f'kollox. B'hekk niggarantixxu l-[ustizzja so`jali u nseddqu l-jedd li kull persuna tifhem, tfisser ru]ha tajjeb, u tikkomunika ma l-o]rajn ming]ajr ebda xkiel. It-tkabbir tal-]ila tag]na fit-t]addim tal-kelma hu grad og]la mil]uq fil-livell tal-]sieb, ladarba l-kelma hi l-]oss mog]ti lill-]sieb.

B]all-bi``a l-kbira tal-pajji\i fid-dinja Malta g]andha lsien li m'huwiex wie]ed mill-ilsna l-i\jed im]addma fil-livell internazzjonali. }afna u ]afna pajji\i o]rajn g]andhom b]alna lsien li hu karatteristiku tal-[emg]a so`jali tieg]u G]alhekk il-politika lingwistika tag]na dwar l-ilsien nazzjonali tista' tkun `ara u ma ssib ebda diffikuta', billi ssegwi dak li jag]mlu pajji\i o]rajn b]alna li jag]tu kull g]arfien lill-ilsien tag]hom waqt li naturalment jg]arfu l-]tie[a tat-tieni lsien ta' sa]]a u ]tie[a internazzjonali. I\-\ew[ ilsna jistg]u jissoktaw ja]dmu flimkien u jaqduna flimkien ming]ajr ebda diffikulta', dejjem jekk ng]arfu n]addmuhom tajjeb.

L-hekk imsejj]in ‘ilsna \g]ar' huma ]afna. M'humiex \g]ar fis-siwi tag]hom, i\da \g]ar fis-sens li huma mit]addta minn komunitajiet `kejknin. Ilkoll nafu kemm hu qadim, g]ani u sabi] l-ilsien Malti, u g]alhekk il-fatt li hu mit]addet minn poplu `kejken ma jnaqqas xejn mis-siwi tieg]u, li nafu li ilu li ng]ata kull g]arfien f'livell dinji fil-qasam ta' l-istudji u b'modi o]rajn. Dan hu sentiment li naqsmuh ma' ]utna n-nies ta' pajji\i o]rajn li b]alna jit]addtu lsien li m'huwiex wie]ed mill-ilsna internazzjonali ewlenin. F'dan is-sens ukoll nag]rfu li l-lingwa u l-identita' tag]ha jissoktaw jorbtuna fid-diversita' tag]na ma' miljuni kbar ta' bnedmin lilhinn minn xtutna.

B]alma konna g]aqlin li g]al dawn il-]afna sekli ]arisna u g]anejna u tajna kull g]arfien fil-livelli kollha lill-ilsien Malti tag]na, hekk ukoll illum fid-dawl ta' \minijiet [odda rridu nag]rfu l-modi kif inkomplu niggarantixxu l-]ajja tal-lingwa tag]na u nistiednu lil [nus o]rajn jie]du sehem f'dan il-wirt bl-istess mod kif pajji\i o]rajn qeg]din jag]tu lilna l-opportunita' u joffru lilna sistemi li bihom nie]du sehem fil-wirt tal-lingwa tag]hom. Il-politika tag]na, f'livell nazzjonali daqskemm Ewropew, trid tiggarantixxi li l-lingwa ma tit]alliex barra mill-oqsma kulturali u so`jali li g]andha tkun fihom, u li l-u\u kontinwu u prattiku jkompli jiggarantilha l-]ajja fi\-\mien li [ej.

F'dan il-qasam ukoll jidher li l-mudell jinsab quddiemna, im]addem di[a' fil-pajji\i l-o]rajn tal-kontinent, u a]na nistg]u nibnu fuq kulma bnejna sa issa u nimmodernizzaw ru]na skond l-esperjenza tajba tal-pajji\i l-o]rajn. Ladarba kull awgurju g]all-[ejjieni jitlob li nag]arfu lil xuxlin fid-diversita' lingwistika u kulturali tag]na kif qeg]din jag]mlu il-pajji\i s]abna, l-awgurju tag]na lilna nfusna ikun ukoll dan: li noffru lill-kontinent u lid-dinja l-wirt tag]na, biex jaqsmuh mag]na, b]alma a]na naqsmu mag]hom il-wirt tag]hom.

Din hi l-politika kulturali tal-fidu`ja fina nfusna, fattur komuni fost il-pajji\i l-o]ra, fidu`ja li tg]aqqadna mag]hom biex intejbu kulma rnexxielna nag]mlu sa issa. Fejn f'dan il-qasam tonqosna din il-fidu`ja nag]mlu tajjeb inkejlu bil-kejl internazzjonali, biex nifhmu dejjem aktar li r-realta' tag]na hi b]al dik tal-bi``a l-kbira tal-pajji\i. Il-]arsien tad-diversita' lingwistika hu mezz kbir ie]or fil-bini ta' so`jeta' internazzjonali li temmen fir-rispett u id-dinjita' ta' kul]add.

Min-na]a tag]na, il-Gvern qed jie]u l-passi biex insa]]u l-g]arfien, ir-rispett, l-istudju u t-tag]lim ta' l-ilsien Malti. Fil-fatt qed nistenna li fi\-\mien qasir nir`ievi r-rapport tal-Bord ta' l-Islien Malti li l-Gvern kien waqqaf apposta. Barra minn hekk f'dawn l-a]]ar \minijiet kelli laqg]at importanti ma' l-Akkademja tal-Malti u g]aqdiet o]ra biex in]ejju ru]na g]all-]idma flimkien g]al-]arsien u t-tis]ie] ta' l-ilsin Malti. Issa be]sibni nag]ddi g]al-fa\i finali ta' konsultazzjonijiet ma' dawm involuti biex imbag]ad inkun nista' nressaq ir-rakkomandazzjonijiet tieg]i lill-Gvern dwar il-mi\uri li g]andna nie]du.

|minijiet [odda, sfidi [odda, i\da twemmin stabbilit li hu r-ri\ultat ta' l-esperjenza ta' l-Ewropa li tg]allmet li ma tistax tikber, wisq inqas ting]aqad, jekk ma tag]milx kull ma tista' biex lilsna differenti jkomplu jikbru. Mhux superjorita' jew inferjorita' i\da diversita'. L-attenzjoni kbira u [dida li qieg]da ting]ata llum lill-ilsna hekk imsej]in ‘\g]ar' hi favur pajji\i b]al tag]na kif jixhed dan is-seminar. Fuq il-ba\i tad-dritt uman, fid-dawl tad-dinjita' kulturali ta' pajji\, u g]al ra[unijiet pratti`i ]afna se nkomplu nippre\entaw din ix-xbieha ta' Malta li fost il-]afna ]wejje[ sbie] li g]andha x'toffri lill-Ewropa g]andha wkoll il-lingwa qadima tag]ha, dokument ta' g]erf u storja li tag]milna kburin b]ala Mediterranji daqskemm b]ala Ewropej.

Jonqosna nist]arr[u l-metodi kif dan ise]], i\da na]seb li nistg]u nifir]u lilna nfusna, b]all-bqija tal-kontinent, li ninsabu unanimi dwar dan.